📐 d-orbital ajralishi
Oktaedrik, tetraedrik, tekis kvadrat maydonlarda • t₂g va eg orbitallar
📋 d-orbital ajralishi haqida
Erkin metall ionida barcha 5 ta d-orbital bir xil energiyaga ega — degenerat holat. Ligandlar yaqinlashganda ularning manfiy zaryadi d-elektronlar bilan itarishadi. Itarilish kuchi orbitalning fazoviy yo'nalishiga qarab har xil bo'lgani uchun orbitallar energetik jihatdan ajraladi.
💎 Oktaedrik maydon — eng muhim holat
6 ta ligand oktaedr uchlarida (±x, ±y, ±z o'qlari bo'ylab) joylashganda, dx²−y² va dz² orbitallariga to'g'ridan-to'g'ri yaqinlashadi. Shu sababli bu ikki orbitalning energiyasi ortadi. Qolgan uchta orbital (dxy, dxz, dyz) ligandlar yo'nalishida emas — energiyasi pasayadi.
t₂g — stabillashgan
dxy, dxz, dyz (3 ta orbital)
−0.4 Δo
Ligandlar yo'nalishida emas
Energiyasi pasayadi
eg — destabillashgan
dz², dx²−y² (2 ta orbital)
+0.6 Δo
Ligandlar yo'nalishida
Energiyasi ortadi
🔺 Tetraedrik maydon — teskari ajralish
Tetraedrik maydonda hech qaysi ligand to'g'ridan-to'g'ri d-orbitalga qaramaydi. Shuning uchun ajralish oktaedrikka nisbatan teskari va kuchsizroq bo'ladi.
t₂ — destabillashgan (3 ta)
dxy, dxz, dyz
+0.4 Δtet
e — stabillashgan (2 ta)
dz², dx²−y²
−0.6 Δtet
Δtet = (4/9) × Δokt
◻️ Tekis kvadrat maydon — eng katta ajralish
4 ta ligand xy tekisligida joylashgan. dx²−y² orbitali eng yuqori energiyaga ega. Ajralish eng katta — d⁸ konfiguratsiyali komplekslar diamagnit bo'ladi.
Energiya ortishi: dxz, dyz<dz²<dxy<dx²−y²
📊 Uchala maydonni taqqoslash
| Xususiyat | Oktaedrik | Tetraedrik | Tekis kvadrat |
|---|---|---|---|
| Ligandlar soni | 6 | 4 | 4 |
| Stabillashgan | t₂g (3 ta) | e (2 ta) | dxz, dyz |
| Destabillashgan | eg (2 ta) | t₂ (3 ta) | dx²−y² |
| Ajralish kuchi | Δo | (4/9)Δo | Eng katta |
✅ Asosiy xulosalar
- Erkin ionda 5 ta d-orbital degenerat (bir xil energiya)
- Oktaedrik maydon: t₂g (−0.4Δo) + eg (+0.6Δo)
- Tetraedrik: teskari ajralish, Δtet = (4/9)Δokt
- Tekis kvadrat: eng katta ajralish