⚡ d-orbitallarning energiyasi
Degenerat holat • Oktaedrik, tetraedrik, tekis kvadrat maydonlarda ajralish
📋 Erkin ionda degenerat holat
Erkin metall ionida barcha 5 ta d-orbital bir xil energiyaga ega. Bu holat degenerat holat deb ataladi. Ligandlar yaqinlashganda bu degeneratlik buziladi — orbitallar energetik jihatdan ajraladi. Bu ajralish kristall maydon nazariyasining asosidir.
Erkin ionda: dxy = dxz = dyz = dz² = dx²−y²
Barcha 5 ta orbital — bir xil energiya
💎 Oktaedrik maydonda ajralish
Oktaedrik maydon — eng muhim va eng ko'p uchraydigan holat. 6 ta ligand oktaedr uchlarida joylashganda, ular dx²−y² va dz² orbitallarga to'g'ridan-to'g'ri yaqinlashadi. Natijada bu ikki orbitalning energiyasi ortadi (destabillashadi).
t₂g (stabillashgan)
dxy, dxz, dyz
−0.4 Δo
Ligandlar yo'nalishida emas
Energiyasi pasayadi
eg (destabillashgan)
dz², dx²−y²
+0.6 Δo
Ligandlar yo'nalishida
Energiyasi ortadi
Δo = E(eg) − E(t₂g) — kristall maydon ajralish energiyasi
🔺 Tetraedrik maydonda ajralish
Tetraedrik maydonda hech qaysi ligand to'g'ridan-to'g'ri d-orbitalga qaramaydi. Shuning uchun ajralish oktaedrik maydondagiga nisbatan teskari va kuchsizroq.
Δtet = (4/9) × Δokt
Tetraedrik ajralish oktaedrik ajralishning yarmidan kam
t₂ (destabillashgan)
dxy, dxz, dyz
+0.4 Δtet
e (stabillashgan)
dz², dx²−y²
−0.6 Δtet
◻️ Tekis kvadrat maydonda ajralish
Tekis kvadrat maydonda eng murakkab ajralish kuzatiladi. 4 ta ligand xy tekisligida joylashgan. dx²−y² orbitali eng yuqori energiyaga ega.
Energiya ortishi tartibi:
dxz, dyz < dz² < dxy < dx²−y²
📊 Uchala maydonni taqqoslash
| Xususiyat | Oktaedrik | Tetraedrik | Tekis kvadrat |
|---|---|---|---|
| Ajralish kuchi | Kuchli (Δo) | Kuchsiz (4/9 Δo) | Eng kuchli |
| Stabillashgan | t₂g (3 ta) | e (2 ta) | dxz, dyz |
| Destabillashgan | eg (2 ta) | t₂ (3 ta) | dx²−y² |
✅ Asosiy xulosalar
- Erkin ionda 5 ta d-orbital degenerat (bir xil energiya)
- Oktaedrik maydon: t₂g (−0.4Δo) + eg (+0.6Δo)
- Tetraedrik maydon: teskari ajralish, Δtet = (4/9)Δokt
- Tekis kvadrat: eng katta ajralish, dx²−y² eng yuqori