🌈 UB-Vis spektroskopiya
Ultrabinafsha va ko'rinadigan soha spektroskopiyasi • d-d o'tishlar • Δo aniqlash
📋 UB-Vis spektroskopiya haqida
UB-Vis spektroskopiya (Ultrabinafsha va ko'rinadigan soha) — kompleks birikmalarning eng muhim tahlil usullaridan biri. Bu usul yordamida d-d o'tishlar, zaryad ko'chishi (LMCT, MLCT), kompleks geometriyasi va Δo qiymati aniqlanadi.
Nimani aniqlaydi?
- • Moddaning rangi
- • d-d elektron o'tishlar
- • Δo — kristall maydon ajralish energiyasi
- • Zaryad ko'chishi (LMCT, MLCT)
- • Kompleks geometriyasi haqida ma'lumot
- • ε — molyar yutilish koeffitsienti
Qanday ishlaydi?
- • Namunadan yorug'lik o'tkaziladi
- • 200-800 nm to'lqin uzunligida
- • Yutilgan nur spektr sifatida qayd etiladi
- • Beer-Lambert qonuni: A = ε·c·l
- • Yutilish maksimumidan Δo hisoblanadi
📐 Beer-Lambert qonuni
A = ε · c · l
ε qiymatielektron o'tishning ehtimolini ko'rsatadi. Tanlash qoidalari bilan ruxsat etilgan o'tishlar uchun ε katta (10³-10⁵), ta'qiqlangan o'tishlar uchun ε kichik (<1).
⚡ Kompleks birikmalarda elektron o'tish turlari
1. d-d o'tishlar
Elektron t₂g orbitallardan eg orbitallarga o'tadi.Laporta qoidasi bilan ta'qiqlangan (oktaedrik komplekslarda). Shuning uchun ε kichik (1-100). Oktaedrik komplekslarning rangi aynan shu o'tishlar hisobiga.
Misol: [Ti(H₂O)₆]³⁺ (d¹) — 510 nm yutilish → binafsha-qizg'ish rang.
2. Zaryad ko'chishi (CT)
Elektron metaldan ligandga (MLCT) yoki liganddan metallga (LMCT) o'tadi.Laporta qoidasi bilan ruxsat etilgan. ε juda katta (10³-10⁵).
Misol: [Fe(CN)₆]³⁻ — 420 nm LMCT o'tish (Fe←CN), ε ≈ 1000.
📏 Tanlash qoidalari
| Qoida | Tavsifi | Natijasi |
|---|---|---|
| Laporta | Δl = ±1 (s→p, p→d ruxsat, d→d ta'qiq) | Tetraedrikda ruxsat (markaz yo'q), oktaedrikda ta'qiq |
| Spin | ΔS = 0 (spin o'zgarmasligi kerak) | d⁵ yuqori spinli komplekslarda barcha o'tishlar ta'qiqlangan |
| Juftlik | g→g va u→u ta'qiq (sentrosimmetrik molekulalarda) | Oktaedrikda t₂g→eg ta'qiq, tetraedrikda e→t₂ ruxsat |
🔢 Δo — kristall maydon ajralish energiyasini hisoblash
Misol: [Ti(H₂O)₆]³⁺
- • d¹ konfiguratsiya, yagona elektron t₂g → eg o'tadi
- • λmax = 510 nm (yutilish maksimumi)
- • Δo = h·c/λ = (6.626·10⁻³⁴)(2.998·10⁸)/(510·10⁻⁹)
- • Δo = 3.90·10⁻¹⁹ J = 235 kJ/mol
Topilgan Δo qiymati spektrokimyoviy qatordagi ligand kuchiga mos keladi. H₂O — o'rtacha kuchsiz ligand (Δo = 170-240 kJ/mol).
⭐ Kompleks birikmalarda UB-Vis misollar
| Kompleks | λmax (nm) | Rangi | O'tish turi |
|---|---|---|---|
| [Ti(H₂O)₆]³⁺ | 510 | Binafsha-qizg'ish | d-d |
| [Cu(H₂O)₆]²⁺ | 810 | Havorang | d-d |
| [Co(H₂O)₆]²⁺ | 515 | Pushti | d-d |
| [Fe(CN)₆]³⁻ | 420 | Qizil | LMCT |
| [MnO₄]⁻ | 528 | Binafsha | LMCT |
| [Co(NH₃)₆]³⁺ | 440 | Sariq | d-d |
✅ Asosiy xulosalar
- UB-Vis — komplekslarning rangini tushuntiruvchi eng muhim usul
- d-d o'tishlar orqali Δo qiymati aniqlanadi
- Beer-Lambert qonuni: A = ε·c·l
- Tanlash qoidalari o'tish ehtimolini belgilaydi
- LMCT/MLCT — kuchli yutilish, d-d — kuchsiz yutilish