⚖️ Mass-spektrometriya
Molekulyar massa aniqlash • Fragmentlanish • Izotop taqsimoti
📋 Mass-spektrometriya haqida
Mass-spektrometriya — moddalarning molekulyar massasini va tarkibini aniqlashda eng aniq usul. Kompleks birikmalarda molekulyar ion, fragmentlanish yo'llari va izotop taqsimoti orqali tarkib tasdiqlanadi.
Nimani aniqlaydi?
- • Molekulyar massa (aniq qiymat)
- • Molekulyar formula (yuqori aniqlikda)
- • Izotop taqsimoti (qaysi metall borligi)
- • Fragmentlanish yo'llari
- • Tarkibiy qismlar (ligandlar soni)
Qanday ishlaydi?
- • Namuna ionlashtiriladi (ESI, MALDI)
- • Ionlar mass/zaryad (m/z) bo'yicha ajratiladi
- • Detektorda ionlar soni qayd etiladi
- • Natijada mass-spektr hosil bo'ladi
🔬 Kompleks birikmalar uchun ionlashtirish usullari
ESI (Elektrosprey ionlashtirish)
Eng ko'p qo'llaniladi. Eritmadagi kompleks ionlari yumshoq ionlashtiriladi. Fragmentsiz molekulyar ion kuzatiladi.
- • Musbat rejim: [M]⁺, [M+Na]⁺, [M+K]⁺
- • Manfiy rejim: [M]⁻, [M−H]⁻
- • Ko'p zaryadli ionlar: [M+nH]ⁿ⁺
MALDI (Matritsa yordamida lazer desorbsiya/ionlashtirish)
Katta molekulalar va barqaror komplekslar uchun. Matritsa yordamida ionlashtiriladi. Asosan [M+H]⁺ yoki [M−H]⁻ ionlari hosil bo'ladi.
🧪 Izotop taqsimoti — metallni aniqlash
Izotop taqsimoti — mass-spektrometriyaning eng kuchli tomoni. Har bir metall o'ziga xos izotop "barmoq izi" qoldiradi. Bu kompleks tarkibidagi metallni shubhasiz aniqlash imkonini beradi.
| Metall | Asosiy izotop | Izotoplar nisbati | Spektr ko'rinishi |
|---|---|---|---|
| Fe | ⁵⁶Fe (91.7%) | ⁵⁴Fe:⁵⁶Fe:⁵⁷Fe:⁵⁸Fe = 5.8:91.7:2.2:0.3 | Asosiy pik 56 |
| Cu | ⁶³Cu (69.2%) | ⁶³Cu:⁶⁵Cu = 69.2:30.8 | Ikkita pik (3:1) |
| Pt | ¹⁹⁵Pt (33.8%) | ¹⁹⁴:¹⁹⁵:¹⁹⁶:¹⁹⁸Pt | Ko'p pikli murakkab |
| Co | ⁵⁹Co (100%) | Faqat bitta izotop | Yagona pik |
| Cl | ³⁵Cl (75.8%) | ³⁵Cl:³⁷Cl = 75.8:24.2 | Ikkita pik (3:1) |
| Br | ⁷⁹Br (50.7%) | ⁷⁹Br:⁸¹Br = 50.7:49.3 | Ikkita teng pik |
💔 Kompleks birikmalarning fragmentlanishi
Mass-spektrometriyada kompleks ionlar ligandlarini ketma-ket yo'qotibfragmentlanadi. Bu fragmentlanish yo'li kompleks tarkibini tasdiqlaydi.
Misol: [Co(NH₃)₆]Cl₃ (ESI+, suvda)
[Co(NH₃)₆]³⁺ → m/z = 53.7 (M³⁺)
[Co(NH₃)₅Cl]²⁺ → m/z = 78.5 (Cl⁻ koordinatsiyalangan)
[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺ → m/z = 191.0
Har bir fragment kompleks tarkibining bir qismini ko'rsatadi.
🎯 Yuqori aniqlikdagi mass-spektrometriya (HRMS)
HRMS (High Resolution Mass Spectrometry) yordamida molekulyar massa 4-5 xona aniqlikda o'lchanadi. Bu molekulyar formulani bevosita hisoblash imkonini beradi.
Misol:
[Fe(CN)₆]³⁻ uchun nazariy massa: 211.9392 Da
HRMS o'lchagan: 211.9390 Da → Δ = 0.0002 Da (0.9 ppm)
Bu molekulyar formulani to'liq tasdiqlaydi.
✅ Asosiy xulosalar
- Mass-spektrometriya — molekulyar massani eng aniq o'lchash usuli
- Izotop taqsimoti — metallni shubhasiz aniqlash
- Fragmentlanish — tarkibni tasdiqlash
- HRMS — molekulyar formulani bevosita hisoblash